In Aristotelis Metaphysica Commentaria

Alexander of Aphrodisias

1-5

In Aristotelis Metaphysica Commentaria, Alexander of Aphrodisias, In Aristotelis Metaphysica Commentaria, Michael Hayduck, Reimer, 1891

1

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΦΡΟΔΙΣΙΕΩΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟ ΜΕΙΖΟΝ Α [*](3) Bonitz. ΤΩΝ META TA ΦΥΣΙΚΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ.

[*](p. 980a21)

Πάντες ἄνθ.ρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγοντι φύσει.

Ἐπειδὴ ἡ γνῶσις τελειότης ἐστὶ τῆς ψυχῆς. καθόλου μὲν τῆς ἀπλῶς γιγνωσκούσης, μᾶλλον δὲ τῆς λογικῆς, καὶ ταύτης ἔτι μᾶλλον ἧς θεωρία τὸ τέλος, πᾶσα δὲ τελειότης ἑκάστου τὸ ἑκάστου ἀγαθόν ἐστιν, ἐν δὲ τῷ ἀγαθῷ ἕκαστον ἔχει τὸ εἶναί τε καὶ σώζεσθαι, διὰ τοῦτο καθόλου ἐπήγαγεν ὅτι πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει, τουτέστιν αὐτοφυῶς ἐρῶσι τῆς γνώσεως ὡς ταύτης τελειότητος οὔσης αὐτῶν. σημεῖον δὲ τούτου παρέθετο ἐναργέστατον τὴν πρὸς τὰς αἰσθήσεις φιλίαν· χαίρομεν γὰρ ταῖς αἰσθήσεσιν, ἐπειδὴ δι’ αὐτῶν τὴν τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων λαμβάνομεν γνῶσιν. ἀλλὰ καὶ χωρὶς τούτου αὐτὰς δι’ ἑαυτὰς ἀγαπῶμεν τὰς αἰσθήσεις, καὶ μάλιστα πλέον τῶν ἄλλων τὴν ὁρατικὴν αἴσθησιν· καὶ γὰρ χωρὶς τοῦ πράττειν καὶ ἐνεργεῖν τὸ ὁρᾶν αἱρούμεθα ἀντὶ πάντων ὡς εἰπεῖν τῶν ἄλλων. αὕτη οὖν ἡ ὁρατικὴ μάλιστα τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ποεῖ ἡμᾶς γνωρίζειν οὐ μόνον ἀλλήλους ἀλλὰ καὶ τὰ θεῖα καὶ οὐράνια σώματα. καὶ γάρ, ὥς φησι Πλάτων, διὰ ταύτης τῆς αἰσθήσεως τὸ τῆς φιλοσοφίας ἐπορισάμεθα γένος· ἀτενίζοντες γὰρ εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ θεωροῦντες τὴν τάξιν καὶ τὸ ἄφραστον κάλλος ἐρχόμεθα εἰς ἔννοιαν τοῦ δημιουργήσαντος. ἀλλὰ καὶ οὐδὲ δι’ ἄλλης αἰσθήσεως οὕτω συμπάσχομεν τοῖς πράγμασιν ὥσπερ διὰ ταύτης· διὸ καί φησιν ὅτι πολλὰς δηλοῖ διαφορὰς αὕτη τῶν αἰσθητῶν. πολλαὶ γὰρ αἱ τῶν χρωμάτων διαφοραὶ μεταξὺ τῶν ἄκρων λευκοῦ καὶ μέλανος τυγχάνουσιν, οἷον φαιόν, ξανθόν, πυρρόν, [*](1 Tit. ἀλεξάνδρου ἀφροδισιἐως ὑπόμνημα εἰς τὰ μετὰ τὰ φυσικὰ ἀριστοτέλους. τῶν εἰς δύο τὸ πρῶτον Α: tit. huius libri ut reliquoium omuium om. L: εἰς τὸ μεῖζον Α τῶν scripsi collatis ceterorum librorum titulis: τῶν—πρῶτον quae eadem fere initio libri Γ leguntur θτ inconcinna et cum superioribus male cohaerentia οmisi 4 initium commentarii usque ad vv. ἔτι δὲ ἐναργὲς ἐκ τοῦ (p. 2,3) deest in Α: cum Bonitzio expievi ex L 9 τελειότητος ex τελειοτάτης corr. al. m. L 17 Πλάτων] Tim. p. 47 A)

2
ἐρυθρόν, ὠχρόν· μεταξὺ δὲ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ ἢ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ οὐδέν ἐστι πλῆθος τοιούτων διαφορῶν. ἐκ τούτου δείκνυται ὅτι τιμιωτέρα ἐστὶ γ.νῶσις πράξεως. ἔτι δὲ ἐναργὲς οὐ μόνον ἐκ τοῦ πᾶσαν μὲν πρᾶξιν ἐπ’ ἄλλο τι τέλος τὴν ἀναφορὰν ἔχειν· καὶ γὰρ αὐταὶ αἱ κατὰ τὰς ἀρετὰς προάξεις αἱ μάλιστα δοκοῦσαι δι’ ἑαυτὰς εἶναι αἱρεταὶ τῶν πράξεων ἐπ’ ἄλλο τι τὴν ἀναφορὰν ἔχουσαι φαίνονται· ἐν οἷς γὰρ τῶν ζῴων οὐκ ἔστι πάθη, [*](4) ὥσπερ ἐν τοῖς θεοῖς, οὐδὲ τῶν κατὰ τὰς ἀρετάς πράξεων οὗτοι δέονται· διὰ ἰὰ πάθη οὖν καὶ διὰ τὴν ἐπὶ ταῦτα ἀναφορὰν καὶ τὴν τούτων παιδαγωγίαν τε καὶ καταστολὴν αἱρεταὶ ἡμῖν αὗταί εἰσιν, ἐπεί ἐσμεν ἐμπαθεῖς φύσει. πᾶσα δὲ θεωρία καὶ ἐπιστήμη οὐκ ἐπ’ ἄλλο τι τὴν ἀναφορὰν ἔχουσα φαίνεται· ἡ ἰοῦν γνῶσις τῶν φύσει συνεστώτων, ὥσπερ οὖν καὶ ἄλλαι πλείους, δι’ αὑτήν ἐστιν αἱρετή. ἀλλ’ οὐ μόνον, ὡς ἔφην, ἐκ τούτου δεικνύοιτο ἂν τοῦτο ἀλλά κἀκεῖθεν. καὶ γὰρ δύο τινῶν καταγινομένων περὶ ταὐτό, τοῦ μὲν εἰδότος αὐτὸ μόνον, τοῦ δὲ ποιοῦντός τε καὶ πράττοντος, ὁ μόνον εἰδὼς ὅπως δεῖ πράσσειν τοῦ πράσσοντος αὐτὸ καὶ ποιοῦντος τιμιώτερος. εἰ δὲ ἁπλῶς γνῶσις πράξεως τιμιώτερον (τιμιώτεροι γὰρ ἀρχιτέκτονες τῶν τεχνιτῶν, οἱ εἰδότες τῶν πρασσόντων ἴε καὶ ποιούντων), καὶ τὸ εἰδέναι ἄρα τοῦ πράσσειν ἁπλῶς ἄμεινόν τε καὶ τιμιώτερον. εἰ δὲ καὶ ἐν τοῖς πρακτοῖς αὐτοῖς ἡ γνῶσις τῆς πράξεως πλέον φέρεται, δῆλον ὡς τιμιώτατον τὸ μάλιστα εἰδέναι· ὅπερ ἡ τῶν ἀρχῶν γνῶσις παρέχεται μάλιστα, ἣ καὶ σοφία καλεῖται· τιμιωτάτη ἄρα αὕτη.

[*](p. 980a27)

Φύσει μὲν οὖν αἴσθησιν ἔχοντα γίνεται τὰ ζῷα.

Εἰπὼν ὅτι ὁ ἄνθρωπος καὶ τἀς αἰσθήσεις τοῦ εἰδέναι χάριν ἀγαπᾷ, οὐ ἵης χρείας μόνον, διότι καὶ ἡ αἴσθησις εἰς γνῶσιν αὐτῷ συμβάλλεταί τι, ὅτι οὐ μόνον δι᾿ αἰσθήσεως τὸ γιγνώσκειν αὐτῷ, ἀλλ’ ἔχει τι πρὸς γνῶσιν πλέον παρὰ τά ἄλλα ζῷα, τὸν λόγον, οὗ τὸ γιγνώσκειν ἴδιον, καὶ ὅτι τελειότερον διὰ τοῦτο τῶν ἄλλων ζῴων ὁ ἄνθρωπος, καὶ ὅτι ἡ σοφία γνῶσις εἶναι πᾶσι δοκεῖ οὖσα τιμιωτάτη, διὰ τούτων ἡμάς διδάσκει, ἅμα [*](3 ὅτι δέ ἐστι τιμιώτερον γνῶσις πράξεως δῆλον οὐ μόνον κιλ. incipit Α 3 οὐ μόνον om. L 4 αὐταὶ Α: om. L 9 αἱρεταὶ—εἰσιν L: καὶ ἡμῖν αἱρεταί Α 10 ἀναφορὰν ἔχει L 12. 13 οὐ μόνον οὖν ἐκ τ. δῆλον ὅτι ἡ γνῶσις πράξεως τιμιωτέρα ἀλλὰ L 13 καὶ γὰρ L: ἂν γὰρ A γιγνομένων L 21 καὶ L2: δὲ Α 27 ἄλλων L: ἁπλῶν A 28 διὰ τούτων ἡμᾶς διδάσκει ante ὅτι (25) habet L 28. p. 3), 1 ἅμα — προειρημένον] βεβαιῶν ἅμα διὰ τούτων καὶ τὸ προειρημένον L) [*](ALTERIUS RECENSTIONIS GRAVIOR DISCREPANTIA 15. 16 ποιοῦντος—αὕτη (21)] ποιοῦντος τιμιώτερος· τιμιώτεροι γὰρ οἱ ἀρχιτέκτονες, οἱ ἑὸ δότες δηλαδὴ ὥν πρασσόντων καὶ ποιούντων. εἰ δὲ ἁπλῶς γνῶσις πράξεως τιμιωτέρα καὶτὸ εἰδέναι τοῦ πράττειν ἀπλῶς ἄμεινόν τε καὶ τιμιώτερον. εἰ δὲ καὶ ἐν τοῖς πρακτοῖς αὐτοῖς ἡ γνῶσις τῆς πράξεως τιμιωτέρα, δῆλον ὡς τιμιώτατον τὸ μάλιστα εἰδέναι· ὅπερ ἡ τῶν ἀρκῶν γνῶσις, ἢ καὶ σοφία καλεῖται, παρέχεται μάλιστα. τιμιωτάτη ἄρα ἡ γνῶσις αὕτη ἐσιίν. L)

3
καὶ βεβαιῶν τὸ προειρημένον ὅτι εὐλόγως εἴρηται, τὸ τοὺς ἀνθρώπους τὰς αἰσθήσεις καὶ τοῦ εἰδέναι χάριν ἀγαπᾶν. ἐκτίθεται δὲ καὶ τὴν τάξιν τῶν ἐπὶ ταῖς αἰσθήσεσι γινομένων δυνάμεων τῆς ψυχῆς, ᾗ καὶ τὰ τελειότερα ζῷα τῶν ἀτελεστέρων διαιρεῖταί τε καὶ χωρίζεται, καὶ ὅτι πλέον τι παρὰ τὰ ἄλλα ζῷα ὁ ἄνθρωπος τὸν λόγον ἔχων κατὰ τοῦτο τελειότερος ἐκείνων ἐστίν. τείνει δ’ αὐτῷ ταῦτα πάντα εἰς τὸν περὶ σοφίας λόγον καὶ τὸ δεῖξαι τίς ἐστιν ὁ σοφός. λέγει δὲ τῶν μὲν μόνην αἴσθησιν ἐχόντων τελειότερα εἶναι τὰ πρὸς τῷ αἰσθάνεσθαι καὶ μνημονεύειν ὧν αἰσθάνονται δυνάμενα, ἃ καὶ φρονιμώτερα καὶ μαθητικώτερα εἶναι εἶπε τῶν μὴ δυναμένων μνημονεύειν, κοινότερον χρησάμενος τῷ φρονιμώτερα. κυρίως μὲν οὖν ἡ φρόνησις περὶ τὰ βουλευτὰ ἐν τῷ βουλεύεσθαι, καὶ λέγεται ἕξις βουλευτική· λέγεται δὲ καθ’ ἕτερον φρόνησις καὶ αὐτὴ ἡ λογικὴ δύναμις. παρὰ δὲ τὰ σημαινόμενα ταῦτα λέγεται φρόνησις καὶ ἡ κατὰ τὰς φαντασίας καὶ διάρθρωσις, καὶ ἡ περὶ τὰ πρακτά φυσικὴ [*](5) εὐστροφία, ἥτις ἐν ἰοῖς μνημονεύειν δυναμένοις γίγνεται. ἔστι δὲ μνήμη ἕξις φαντάσματος ὡς εἰκόνος οὗ ἐστι φαντασία· οὐ γὰρ ἱκανὸς πρὸς μνήμην ὁ τύπος ὁ κατὰ τὴν φαντασίαν, ἀλλὰ δεῖ τὴν περὶ αὐτὸν ἐνέργειαν καὶ περὶ εἰκόνα γίγνεσθαι, τουτέστιν ὡς ἀπ’ ἄλλου γεγονότος, ὡς ἐν τοῖς Περὶ μνήμης δέδειχε. πῶς δὲ εἶπε φρονιμώτερα, ἐξηγήσατο προσθεὶς τὸ μαθητικώτερα· κατὰ γὰρ τοῦτο μαθητικώτερα εἶπεν, ὅτι διὰ τὸ δύνασθαι μνημονεύειν ἤδη τινὰ αὐτῶν καὶ φωνάς τινας μανθάνειν καὶ μιμεῖσθαι, ὡς [*](2 τάξιν Α: πρᾶξιν L 3 ᾖ τινι καὶ L 4 τῶν ζώων L 5 τελειότερος L: τελειότερον Α 6 τείνει—περὶ] ταῦτα δὲ πάντα συντείνει αὐτῷ εἰς τὸν περὶ τῆς 9 μαθητικώτερα M: μαθηματικώτερα Α 17 δεῖ Μ. δὴ Α 18. 19 ἐν τοῖς Περὶ μνήμης] c. 1 p. 450b 24 8(1.) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 7 λέγει—εἶπεν (p. 4, 11)] φησὶν οὑν ὅτι ἡ αἴσθησις κοινόν ἐστι πάντων τῶν ζῴων, καὶ ἐν τούτῳ τὰ ζῷα τὸ εἶναι ἔχει. πάντα οὑν αἰσθάνεται τὰ ζῷα καὶ ἀντιστρέφει· εἴ τι οὖν αἰσθάνεται, τοῦτο ζῷον, καὶ εἴ τι ζῷον, τοῦτο αἰσθάνεται εἴτοι (l. ἤτοι) αἴσθησιν ἔχει. τῶν οὖν αἴσθησιν ἐχόντων τὰ μὲν οὐ φαντάζεται ἡ ἀμυδρῶς καὶ οὐ διηρθρωμένως, οἷον σκώληκες, τὰ δὲ φαντάζεται διηρθρωμένως τε καὶ ὡρισμένως, ὥστε κρίνειν σχῆμα καὶ τόπον, οἷον μέλιττα, μύρμηξ, τὰ δὲ πρὸς τούτοις καὶ κίνησιν καὶ σφοδρότητα ψόφων καὶ ἄνεσιν. καὶ ταύτας μὲν τἀς διαφορὰς τῆς αἰσθήσεως καὶ ἡ τῶν ἀλόγων ζῴων ἔχει φύσις· ἄνθρωπος δὲ πρὸς τούτοις καὶ χρόνου μνήμην. ὅσα μὲν οὖν τῶν ζῴων φαντάζεται διηρθρωμένως, μὴ μέντοι καὶ κίνησιν καὶ σφοδρότητα ἡ ἄνεσιν ψόφου, περιποιητικὰ τοῦ ἑαυτῶν βίου καὶ εὔστροφα ὄντα, ταῦτα φρόνιμά ἐστιν, οἷον μύρμηξ καὶ μέλιττα· ὅσα δὲ καὶ ταύτην τὴν αἴσθησιν ἔχει, ὥστε φαντά- ζεσθαι καὶ κίν·ησιν καὶ σφοδρότητα καὶ ἄνεσιν ψόφου, ταῦτα δὴ καὶ μαθητικώτερα τῶν ζῴων ἐστίν· ὡς εἶναι τὰ μὲν μαθητικὰ καὶ φρόνιμα, οὐ μὴν τὰ φρόνιμα καὶ μαθητικά. ἄνθρωπος δὲ πρός τούτοις καὶ κρεῖττόν τι τὴν τέχνην ἔχει· ἡ γὰρ τέχνη τῶν καθόλου, ἄνθρωπος δὲ μόνον τῶν ζώων, οὐδὲν δὲ ἄλλο τὸ καθόλου οἶδε. καὶ ταύτην οὖν τὴν αἴσθησιν εἶπε τὴν δυναμένην ψόφων κρίνειν διαφορὰς φαντασίαν · αἴσθησιν γὰρ τὴν φαντασίαν εἶπε. λέγεται οὑν καὶ ἡ κατὰ τὴν φαντασίαν ἀκρίβεια καὶ διάρθρωσις καὶ ἡ περὶ τὰ πρακτὰ φυσικὴ εὐστροφία, ἥτις ἐν τοῖς μνημονεύειν δυναμένοις γίνεται, φρόνησις, κοινότερον ταύτην φρόνησιν καλέσας· κυρίως γὰρ φρόνησίς ἐστιν ἡ περὶ τὰ βουλευτὰ ἕξις βουλευτική· λέγεται δὲ καθ’ ἕτερον τρόπον φρόνησις καὶ αὐτὴ ἡ λογικὴ δύναμις τῆς ψυχῆς L)
4
πολλὰ τῶν ὀρνέων· ἀλλὰ καὶ πράσσει τινά, ὡς κύνες, ἐλέφαντες, ἄλλα τινά. δύναται τὸ μαθητικώτερα εἰρῆσθαι καὶ ἐπὶ τοὐ γνωστικώτερα· τὰ γὰρ μεμνημένα τῶν ζῴων γνωρίζει ὧν ἡ * * * ἰδών τε γὰρ μέμνηται καὶ δύναται τὸ οἰκεῖόν τε καὶ τὸ ἀλλότριον διαγιγνώσκειν· ἅμα διὰ δεικνὺς ὅτι ἑκάστη τῶν ἐπὶ τῇ αἰσθήσει δυνάμεων εἰς γνώσεως περιουσίαν τοῖς ἔχουσιν αὐτὰ ζῴοις συντελεῖ, τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως λαμβάνουσα· μάθησις μὲν γάρ τις καὶ ἡ διὰ τῆς αἰσθήσεως ἀντίληψις, μαθητικώτερα δὲ τὰ καὶ μὴ παρόντων ἔτι τῶν αἰσθητῶν φυλάσσειν δυνάμενα τὴν κίνησιν τὴν ἀπ’ αὐτῶν. δοκεῖ δὲ ἀντιστρέφειν ἥ τε φαντασία ·καὶ ἡ αἴσθησις· ἐν οἷς γὰρ τὸ ἕτερον τούτων, καὶ τὸ ἕτερον, ὡς ἐν τῷ τρίτῳ Περὶ ψυχῆς εἶπεν.

[*](p. 980b25)

Τὰ μὲν οὖν ἄλλα ταῖς φαντασίαις ζῇ καὶ ταῖς μνήμαις.

Πρότερο·ν εἰπὼν φύσει μὲν οὖν αἴσθησιν ἔχονια γίγνεται τὰ ζῷα, ἐμπειρίας δὲ μετέχειν παρὰ τὸν ἄνθρωπον τὰ ἄλλα. ζῷα μικρὸν εἶπεν, ἤτοι ὅτι μηδὲν λέγων, ἢ ὡς καὶ ἐν ἐκείνων τισὶν ἐπ’ ὀλίγον ἐγγιγνομένης ἐμπειρίας, ἀνάλογον ὥσπερ εἶπε καὶ περὶ φρονήσεως. ὅτι δὲ ὁ ἄνθρωπος πρὸς τῇ μνήμῃ καὶ ἐμπειρίας μετέχει, δείκνυσι διὰ τοῦ εἰπεῖν αὐτὸν τέχνην ἔχειν καὶ λογισμόν. ἰὴν δὲ τέχνην ἔδειξεν ἐξ ἐμπειρίας τὴν σύστασιν λαμβάνουσαν, τὸν δὲ περὶ τὰ πρακτὰ λόγον, περὶ ἃ καὶ ἡ φρόνησις ἰδίως, λογισμὸν ἐκάλεσεν. ὅτι δὲ τῶν ἀνθρώπων ἴδιον ἡ ἐμπειρία. ἐδήλωσεν εἰπὼν γίγνεται δὲ ἐκ τῆς μνήμης ἐμπειρία τοῖς ἀνθρώποις. πῶς δὲ γίγνεται ἡ ἐμπειρία ἐκ τῆς μνήμης, σαφῶς λέγει. λογικὴ γάρ τις γνῶσις ἤδη ἡ ἐμπειρία, ταύτῃ τῆς τέχνης ἐλαττουμένη, ὅτι ἡ μὲν ἐμπειρία γνῶσίς τίς ἐστι καθολικὴ τοῦ πολλάκις μνημονευθέντος, ὅπερ ἦν τὸ καθ ἕκαστον, ἡ δὲ τέχνη οὐ μόνον τούτου γνῶσίς ἐστιν,. ἀλλὰ καὶ παντὸς τοῦ τούτω ὁμοίου ὡς ἑνός· καὶ ἔχει ὡς ἐμπειρία πρὸς μνήμην οὖσαν | ἑνός [*](6) τινος κατ’ ἀριθμὸν ἡ πράγματος ᾖ λόγου, οὕτως τέχνη καὶ ἐπιστήμη πρὸς ἐμπειρίαν. ἡ μὲν γὰρ ἐμπειρία τῶν πολλῶν τε καὶ καθ’ ἕκαστα ἤγουν [*](3 lacunam indicant AM. eademque, ut videtur, in Sepulvedae libris erat ἰδών τε Μ: δώντα Α. δέναι C: om. Β 4 καὶ δύναται BS: in lacuna om. AM 11 Περὶ ψυχῆς] Γ 3 18 αὐτὸν οm. L 20 ἐκάλεσεν L: ἔχει Α 23 ταύτῃ] κατὰ τοῦτο L) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 13 πρότερον—φρονήσεως (16)] τὰ μὲν οὖν ἄλλα τὰ παρὰ τὸν ἄνθρωπον ζῷα ταῖς φαντασίαις ζῇ μόναις, ἐμπειρίας δὲ μετέχει. μικρόν· τὸ μικρὸν ἡ ἀντὶ τοῦ μηδὲν εἰπὼν ἡ ἐπ’ ὀλίγον τούτων τῶν ζώων τισὶν ἐγγινομένης ἐμπειρίας, ἀνάλογον εἰπὼν μετέχειν ἐμπειρίας καθάπερ καὶ φρονήσεως L 18. 19 τὴν δὲ—πρακτὰ] τὴν δέ τέχνην ἐξ ἐμπειρίας τὴν σύστασιν λαμβάνουσαν ἔδειξε· περὶ δὲ τῶν τεχνῶν αἱ μέν εἰσι ποιητικαὶ ὡς χαλκευτική, αἱ δὲ πρακτικαὶ ὡς ὀρχηστική· τὸν περὶ τὰ πρακτὰ L 28 ἑμπειρία τὰ πολλάκις ὀφθέντα εἰς μίαν περίληψιν συνάγει· ἡ δὲ τέχνη (p. 5,2) κτλ. L)

5
αἰσθητῶν, ὧν ἐστιν ἡ μνήμη, εἰς μίαν περίληψιν καὶ γνῶσίν ἐστι συστολή, ἡ δὲ τέχνη τῶν πολλῶν ἐμπειριῶν συγκεφαλαίωσίς ἐστιν. ἐξ ἐμπειρίας μὲν γὰρ τὸ εἰδέναι ὅτι τοῖς τήνδε τὴν νόσον νοσοῦσι τόδε τὸ φάρμακον χρήσιμον, ἐκ τῆς τέχνης δὲ τὸ τοῖς τοιάνδε νόσον νοσοῦσι τοιοῖσδε συμφέρειν φέρειν χρῆσθαι· ἐξ οὗ τὰ ὅμοια τοῖς ἐκ πείρας ληφθεῖσι συνορᾷ. τέχνης γὰρ ἡ τοὐ ὁμοίου μετάβασις, ὡς καὶ αὐτὸς σαφῶς ἔδειξε διὰ τῶν παραδειγμάτων. τήνδε τὴν νόσον ἀντὶ τοῦ τὴν τοιάνδε ν·όσον· οὐ γὰρ ἐπὶ ἴων βοηθημάτων μόνον ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν νόσων ἡ κατὰ τὸ ὅμοιον τῇ τέχνῃ μετάβασις. οὐχ ὅτι δὲ τέχνην ἀδύνατον ἀναλαβεῖν χωρὶς ἐμπειρίας λέγει, ἀλλ’ ὅτι τὴν ἀρχὴν ἡ τῆς τέχνης εὕρεσις δι’ ἐμπειρίας, ἐπεί, ὡς ἐρεῖ, ἐνδέχεταί τινας τεχνίτας μὲν εἷναι μὴ ἐμπείρους δέ. ὅτι δὲ οἱ μὴ μετ’ ἐμπειρίας τι ποι·οῦντες ἀπὸ τύχης ἀκολουθοῦν τὸ τέλος ἔχουσιν, ἀλλ’ οὐκ ἐκ προνοίας καὶ τέχνης, ὡς ἔλεγε Πῶλος, δῆλον.

[*](p. 981a12)

Πρὸς μὲν οὖν τὸ πράττειν ἐμπειρία τέχνης οὐδὲν διήνεγκε.

Διὰ τούτων ἤδη δείκνυσιν ὅτι ἡ γνῶσις τιμιώτερον τῆς πράξεως, καὶ ὅτι ἡ κυρίως. σοφία ἐν γνώσει ἐστὶν ἀλλ’ οὐκ ἐν πράξει· εἰ γὰρ ἡ τέχνη τῆς ἐμπειρίας τιμιωτέρα, καίτοι μηδὲν πρὸς πρᾶξιν ἐλαττουμένης ἀλλὰ καὶ πλέον πραττούσης ἔσθ’ ὅτε, ἐλαττουμένης δὲ εἰς γνῶσιν; δῆλον καὶ ὡς τὸ εἰδέναι τοῦ πράττειν τοῖς ἀνθρώποις τιμιώτερον. εἰ γὰρ τοὺς τεχνίτας τῶν ἐμπείρων κατὰ τὸ εἰδέναι πλεονεκτοῦντας σοφωτέρους λέγομεν, δῆλον ὡς τὴν σοφίαν ἐπιστήμην καὶ γνῶσίν τινα εἶναι συμβέβηκε. διὰ τί δὲ οἱ ἔμπειροι τῶν χωρὶς ἐμπειρίας τεχνιτῶν πρὸς τὰς πράξεις πλέον ἔχουσι, σαφῶς εἶπεν. ἄνθρωπον δὲ ὑγιάζει κατὰ συμβεβηκὸς ὁ Καλλίαν ἰώμενος, ὅτι συμβέβηκε Καλλίᾳ ἀνθρώπῳ εἶναι. εἰπὼν δὲ ὅτι οἱ τεχνῖται καὶ οἱ σοφοὶ τῶν ἐμπείρων κατὰ τὴν γνῶσιν διαφέρουσι, καὶ τοῦτο συστήσας ἐκ τῆς κοινῆς προλήψεως (σοφοὺς γὰρ τοὺς εἰδότας καλεῖν πᾶσιν ἐν χρήσει), [*](1 ὦν M: om. Α γνῶσιν Μ: γνῶσις Α 3 τὸ εἰδέναι 0111. L 3. 4 νοσοῦσι— νόσον οm. L 3 φάρμακον] βοήθημα Αscl. 4. 5 συμφέρειν Ascl.: συμφέρει AL 5 χρήσασθαι φαρμάκοις L τοῖς ἐκ πείρας — τέχνης L idemque coiii. Brandis praeterquam quod pro πείρας ponebat ἐμπειρίας: τοῖς ἐκ πείροις ληφθεῖσι σὺν στοᾶς τέχνη A 6 7 ὡς—τοιάνδε νόσον om. L 11 ἐρεῖ M: oai. A 15 διήνεγκε] sic etiam Metaph. AbDbFb: δοκεῖ διαφέρειν vulg. 16 διὰ τούτου L τιμιωτέρα L 17 γνῶσις ἐν σοφίᾳ L εἰ γὰρ LMS: ἡ γὰρ Α 19 πρατττούσης L: προσθούσης A 27 προσλήψεως L ἐν χρήσει] σύνηθες L) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 9 τἐχνῃ μετάβασις. τὸ γὰρ τοιόνδε φάρμακον τοῖς τοιοῖσδε κατ᾿ εἶδος ἕν ἀφορισθεῖσι κάμνουσι τηνδὶ τὴν νόσον. ἓν εἶδος εἴρηκε νοσήματος, οἶον πυρετόν· πᾶσι γὰρ τοῖς κάμνουσι καῦσον πυρετὸν τόδε τὸ φάρμακον συνήνεγκεν, ἢ τοῖς κάμνουσιν ἐπὶ φλέγματι ἢ μελαγχολικῷ τόδε τὸ βοήθημα L omissis ὐχ ὅτι—δῆλον (13))

6
τί μάλιστά ἐστιν ἴδιον τοῦ εἰδότος προστίθησιν, ὅτι γὰρ ἡ γνῶσις τῆς αἰτίας, συνιστὰς καὶ δεικνὺς ὅτι μάλιστα τῆς σοφίας ἐστὶν ἴδιον τὸ τὰς αἰτίας γιγνώσκειν, περὶ ἧς ἡ προκειμένη πραγματεία, καὶ μάλιστα σοφία ἡ τῶν πρώτων γνῶσις αἰτίων. σαφῶς δὲ ἐπὶ τῶν ἀρχιτεκτόνων ἔδειξεν ὅτι τὴν σοφίαν οὐκ ἐπὶ πρᾶξιν ἀλλ’ ἐπὶ γνῶσιν | τὴν ἀναφορὰν [*](7) ἔχειν συμβέβηκε, καὶ ὅτι τιμιώτερον ἡ γνῶσις τῆς πράξεως· ἀλλὰ καὶ ὅτι τῆς ἐμπειρίας ἡ τέχνη τῇ γνώσει τε καὶ ἐπιστήμῃ τῆς αἰτίας διαφέρει, ἀπὸ τοῦ τοὺς μὲν δύνασθαι διδάσκειν, τοὺς δὲ ἐμπείρους οὔ, τοῦ δὲ ἐπιστήμονος ἴδιον εἶναι τὸ διδάσκειν. ὅτι δὲ καὶ ἡ τῆς αἰτίας γνῶσις ἐπιστήμη τέ ἐστι καὶ σοφία, καὶ ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων ἐναργῶς παρέστησεν, ἃς καίτοι τῶν καθ’ ἕκαστα γνωστικωτέρας οὔσας οὐ λέγομεν σοφίας, ὅτι μὴ τῶν αἰτίων εἰσὶ γνωστικαί.

[*](p. 981b13)

Τὸ μὲν οὖν πρῶτον εἰκὸς τὸν ὁποιανοῦν εὑρόντα τέχνην παρὰ τὰς κοινὰς αἰσθήσεις.

Καὶ ταῦτα κατασκευαστικὰ μέν ἐστι καὶ αὐτὰ καὶ δεικτικὰ. τοῦ ὅτι θαυμαστόν τε καὶ τίμιον ἡ γνῶσις, εἴ γε ἀεὶ τοὺς προσεξευρίσκοντάς τι παρὰ τὸ χρήσιμον ἐθαύμαζον οἳ ἄνθρωποι ὡς σοφοὺς καὶ διαφέροντας τῶν ἄλλων· ἅμα δὲ διὰ τούτων δείκνυσι τὴν ἐπὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν τελειοτάτην γνῶσιν ὁδόν, καὶ πῶς παρῆλθεν εἰς ἀνθρώπους ἡ σοφία καὶ ἡ τῶν τιμιωτάτων ζήτησίς τε καὶ θεωρία, ὅτι μετὰ τὴν τῶν ἀναγκαίων χρειωδῶν εὕρεσιν περιττότερόν τι καὶ ἐλεύθερον ἤδη νοεῖν σχολαζόντων τῶν ἀνθρώπων. τὰς δὲ τῶν ἡδέων ποριστικὰς τέχνας καὶ αὐτὰς ταῖς χρειώδεσιν ἐγκατατάττει· ὡς γὰρ δεόμενοι καὶ χρείαν ἔχοντες ἡδονῶν τε [*](11 τῶν M: πᾶν Α 13 τὸν μὲν Metaph. vulg. εὑρόντα L: εὑρίσκοντα Α 17 παρὰ Α: περὶ LF 20 ἀναγκαιοτάτων F 22 ποριστικὰς LF: ποριστὰς Α 23 ἐγκατατάττει LFS: ἐγκαταλλάττει Α ἡδονῆς LF) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 1 ὅτι γὰρ—γνωστικαί (12)] ὅτι τὸ γινώσκειν τὰς αἰτίας· ἡ δὲ τῶν αἰτιῶν γνῶσις ἐπιστήμη τε καὶ σοφία ἐστί. καὶ τοῦτο ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων ἐναργῶς παρέστησεν, ἃς καίτοι τὰς (1. τῶν) καθ’ ἔκαστα γνωστικωτέρας οὔσας οὐ λέγομεν σοφίας, ὅτι μὴ τῶν αἰτιῶν εἰσι γνωστικαί. ὅθεν καὶ οὕτως εἶπεν αἱ δὲ πράξεις καὶ αἰ γενέσεις περὶ τὸ καθ’ ἕκαστον πράξεις δὲ καὶ γενέσεις εἴρηκε τὰς περὶ τὰ καθ’ ἕκαστα ἐνεργείας, ταὐτὸν ἐκ παραλλήλου εἰπὼν πρᾶξιν καὶ γένεσιν. ἢ πρᾶξιν μὲν ἐφ’ ὧν ἐνέργεια τὸ τέλος, ὡς ἐπὶ αὐλητικῆς, γένεσιν δὲ ἐφ’ ὧν ἕτερόν τι τὸ τέλος τῆς ἐνεργείας, ὡς ἐπὶ οἰκίας· ἕτερον γὰρ οἰκία οἰκοδομήσεως, ἡ μὲν τέλος οὖσα ἡ δὲ ἐνέργεια. τὸ δὲ εἰδέναι καὶ τὸ ἐπαΐειν ἢ καὶ ταῦτα ἐκ παραλλήλου εἴρηται ταὐτὸν σημαίνοντα τὴν ὑπὲρ τὴν αἴσθησιν γνῶσιν, ἢ τὸ μὲν εἰδέναι τὴν ἐξ εὑρέσεως εἴδησιν, τὸ ἐπαίειν δὲ τὴν ἐκ μαθήσεως, ὡς ἐξ ἀκοῆς γενομένης τῆς εἰδήσεως. δείκνυσι δὲ καὶ οὕτως τὸ τὴν τέχνην τῆς ἐμπειρίας διαφέρειν γνώσει τε καὶ ἐπιστήμη, ἀπὸ τοῦ τοὺς μὲν τεχνίτας διδάσκειν δύνασθαι, τοὺς δὲ ἐμπείρους οὔ· τοῦ δὲ ἐπιστήμονος εἶναι τὸ διδάσκειν. φησὶ δὲ καὶ ὅτι κυριωτέρα ἡ διὰ τοῦ λόγου γνῶσις τῆς δι’ αἰσθήσεως, κἀν ὅτι μάλιστα αἰ αἰσθήσεις τῶν καθ’ ἕκαστα κυριώταται γνώσεις εἰσίν, ὅτι ὁ μὲν λόγος τὴν αἰτίαν οἶδε καὶ τὸ διὰ τί, οἷον διὰ τί τὸ πῦρ θερμόν; ὅτι καίει καὶ ξηραίνει· τοιοῦτον δὲ τὸ θερμόν· ἡ δὲ αἴσθησις ὅτι θερμόν ἐστι μόνον οἶδεν, οὐ μὴν καὶ τὴν αἰτίαν διὰ τί τὸ πῦρ θερμόν L)

7
τεχνῶν πρᾶξίς τις τὸ τέλος· αἱ γὰρ ἀπὸ θεωρίας ἡδοναὶ οὐ τέλος ἰὴν ἡδονὴν ποιοῦνται, ἀλλ’ ἕχουσιν αὐτὴν παρεπομένην. ὅτι δὲ καὶ αἱ μαθηματικαὶ ἐπιστῆμαι ἐξ ἐμπειρίας ἤρξαντο, ἐνεδείξατο διὰ τῶν ἱερέων τῶν ἐν Αἰγύπτῳ, οἳ τῷ σχολάζειν διὰ τῶν τηρήσεων τῶν κατ’ οὐρανὸν γιγνομένων ἐμπειρίαν πρῶτον ἔσχον, εἶτα τέχνην συνεστήσαντο. οὕτως δὲ καὶ ἡ γεωμετρία κατὰ τὴν ἀρχὴν εὑρέθη ἀπὸ τῆς γεωδαισίας. ὥσπερ δὲ ἡ εὕρεσις τῶν τοιούτων ὑπὸ τῶν σχολαζόντων, οὕτω καὶ ἡ περὶ αὐτὰ ἐνέργεια σχολῆς δεῖται.

[*](p. 981b25)

Εἴρηται μὲν οὖν ἐν τοῖς Ἡθικοῖς καὶ ἐπιστήμης.

Tῷ τῆς τέχνης ὀνόματι χρησάμενος καὶ σατὰ τῆς ἐπιστήμης, περὶ τῆς διαφορᾶς αὐτῶν ἀνέπεμψεν ἡμᾶς εἰς τὰ Ἠθικά· ἐν γὰρ τῷ Ζ τῶν Νικομαχείων ἡ τούτων διαίρεσις αὐτῷ παραδέδοται, ἐν οἷς λέγει πέντε εἶναι οἷς ἀληθεύει ἡ ψυχὴ τὴν ἐν λόγῳ καὶ συνέσει ἀλήθειαν, ἐπεὶ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ἀληθεύειν λέγεται, τέχνην φρόνησιν ἐπιστήμην σοφίαν νοῦν. καὶ τέχνην μέν φησιν εἷναι ἕξιν μετ’ ἀληθοῦς λόγου ποιητικήν, ἐπιστήμην δὲ ἕξιν ἀποδεικτικήν, ἀποδεικτικὴν δὲ τὴν ἐκ προτέρων καὶ ἀμέσων καὶ γνωριμωτέρων τοῦ συμπεράσματος συλλογιστικήν, ἢ ὑπόληψιν περὶ τῶν καθόλου καὶ ἐξ ἀνάγκης ὄντων, ἢ γνῶσιν τῆς αἰτίας δι’ ἣν τὸ πρᾶγμα [*](8) ἔστιν, ὅτι ἐκείνου ἔστι, καὶ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται αὐτὸ ἄλλως ἔχειν· φρόνησιν δὲ ἕξιν μετ’ ἀληθοῦς λόγου πρακτικὴν περὶ τὰ ἀνθρώπῳ ἀγαθὰ ἢ καὶ κακά, περὶ ὧν ἐστι καὶ τὸ βουλεύεσθαι, ἡ ἀρετὴν τοῦ δοξαστικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς· νοῦν δὲ δύναμιν Ψυχῆς ᾗ τὰς τῶν ἀποδεικτῶν ἀρχὰς τὰς ἀναποδείκτους γνωρίζομεν· σοφίαν δὲ νοῦν καὶ ἐπιστήμην τῶν τιμιωτάτων τῇ φύσει. ἀναπέμψας δὲ εἰς ἐκεῖνα περὶ ἰῆς διαφορᾶς ἡμᾶς τῆς τέχνης καὶ τῆς ἐπιστήμης (ἡ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐν ποιήσει τε καὶ πράξει, ἡ δ’ ἐπιστήμη ἐν γνώσει), οὗ χάριν τούτων μνημονεύει, τούτου ἔχεται· τοῦ γὰρ [*](1 αὐτῆς LF 3. 4 μαθηματικαὶ LFS Αscl.: μαθητικαὶ Α 4 ἤρξαντο ἐνεδείξατο LF: ἤρξατο A 4. 5 τῶν ἐν Αἰγύπτῳ LF: τῶν Αἰγύπτων Α 5 κατὰ τὸν ὐρανὸν LF 6 δὲ om. LF 8 ἀπὸ LF post σχολαζόντων add. γέγονεν LF περὶ ταῦτα Ascl. 12 καὶ ἐπὶ τῆς LF 13 post Ἠθικὰ add. ὠς ἐν ἐκείνοις περὶ αὐτῶν εἰρηκὼς LF 13. 14 ἐν τῷ Z τῶν Νικομαχείων] Eth. Νicom. Z 3. 4 16 τὸ LF Ascl.: τῶ Α νοῦν LF: οὖν Α 24 ἀποδεικτῶν S Bonitz: ἀποδεικτικῶν A 26 ἡμᾶς ante εἰς habent LF) [*](REC. GR. DISCR. 16 τέχνην – τῇ φύσει (26)] εἰπὼν δὲ εἰρῆσθαι ἐν τοῖς ἠθικοῖς περὶ διαφορᾶς τέχνης καὶ ἐπιστήμης προσέθηκε καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμογενῶν, ὁμογενῆ λέγων φρόνησιν σοφίαν καὶ νοῦν· πέντε γὰρ ταῦτα εἴρηκεν ἐκεῖ, ἐν οἶς ἡ κατὰ λόγον γίνεται σύνεσις, τέχνην φρόνησιν ἐπιστήμην σοφίαν νοῦν. ἐκεῖθεν οὖν καὶ ὁρισμοὺς τούτων ἀναληπτέον LF)

8
λαβεῖν τε καὶ δεῖξαι ὅτι τὴν κυριώτατά τε καὶ μάλιστα ἐπιστήμην, ἣν καὶ ἁπλῶς σοφίαν καλοῦμεν, περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς πρώτας ἀρχὰς πάντες ὑπολαμβάνουσιν εἶναι. τούτου χάριν τῆς ἐμπειρίας τὴν τέχνην ἔδειξε τῇ τῆς αἰτίας γνώσει διαφέρουσαν, καὶ ὅτι τιμιώτεραι αἱ περὶ τὴν τῆς αἰτίας τῶν ὑπ’ αὐτῶν· μεταχειριζομένων γνῶσιν καταγιγνόμεναι.

[*](p. 981b27)

Ὧν οὖν οὖν ἕνεκα ποιούμεθα τὸν λόγον.

Αὐτὸς διὰ τούτων σαφῶς τήν τε πρόθεσιν τῶν λεγομένων καὶ ὧν χάριν εἴρηται τὰ εἰρημένα λέγει· ὑπὲρ γὰρ τοὐ δεῖξαι ὅτι πᾶσι δοκεῖ τὰς θεωρητικὰς τέχνας τῶν πρακτικῶν τιμιωτέρας εἶναι καὶ τὴν σοφίαν τῶν πρώτων ἀρχῶν εἶναι γνωστικήν· ὃ ἐδείξαμεν δείξαντες αὐτοὺς ἀεὶ μᾶλλον τὸ τῆς σοφίας κατηγοροῦντας ὄνομα κατὰ τῶν εἰδότων μᾶλλον. σοφωτέρα γὰρ τῆς μὲν αἰσθήσεως ἡ ἐμπειρία διὰ τὸ ᾔδη λογική τις εἶναι γνῶσις (λογικὴ γὰρ ἡ τοῦ καθόλου περίληψις), ἡ δὲ τέχνη τῆς ἐμπειρίας, ὅτι αὕτη ἤδη καὶ τῆς αἰτίας ἐστὶ γνωστική. ἡ γὰρ τοῦ ὁμοίου θεωρία κατὰ τὴν τῆς αἰτίας γνῶσιν γίγνεται. χειροτέχνου τέ γὰρ ὁ ἀρχιτέκτων, ἀντὶ τοῦ ‘τοῦ δὲ τεχνίτου τοῦ ποιοῦντος ὁ ἀρχιτέκτων᾿. αἱ δὲ θεωρητικαὶ τῶν ποιητικῶν, ὅτι οὐ π·ρὸς χρῆσιν ἀλλὰ πρὸς διαγωγὴν αὗται καὶ αὐτῆς χάριν τῆς γνώσεως.

[*](p. 982a4)

ἐπεὶ δὲ ταύτην τὴν ἐπιστήμην ζητοῦμεν.

Τουτέστιν ἐπειδὴ ἡ προκειμένη ἡμῖν πραγματεία ζήτησίς ἐστι τῆς ἐπιστήμης, δεῖ ἰδεῖν περὶ ποῖά ἐστιν ἐπιστήμη ἡ ζητουμένη. ὅτι μὲν γὰρ περί τινας ἀρχάς ἐστι καὶ αἰτίας ἐπιστήμη, δῆλον ἐξ ὧν προείρηκε· πάντες γὰρ τὴν σοφίαν τῶν ἀρχῶν καὶ τῶν αἰτίων φασὶν εἶναι γνῶσιν, καὶ σοφὸς ὁ τούτων ἐπιστήμων. ἐπεὶ οὖν ἡ σοφία τῶν ἀρχῶν καὶ αἰτίων γνῶσίς ἐστι κατὰ τὴν κοινὴν περὶ αὐτῆς ἔννοιαν, τὰ δ’ αἴτια πολλαχῶς, εἰκότως πρῶτον ζητεῖ ποίων αἰτίων καὶ τίνων ἀρχῶν γνῶσίς ἐστιν ἡ σο|φία [*](9) περὶ ἧς πρόκειται λέγειν ἡμῖν. φθάνει μὲν οὖν εἰρηκέναι ὅτι τὴν ὀνομαζομένην σοφίαν περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ὑπολαμβάνουσι πάντες· [*](1 κυριωτάτην LF 5 καταγιγνόμεναι LFS: καὶ τὸ γιγνόμενον Α 6 οὗ δὲ ἕνεκα νῦν ποιούμεθα τόν λόγον τοῦτ’ ἔστιν LF et Metaph. vulg. 7. 8 οὗ χάριν LF 9 πρακτέων LF 11 κατηγοροῦντας LF: κατηγοροῦντες Α 15. 16 χειροτέχνου— ὁ ἀρχιτέκτων om. LF 15 τε γὰρ] δὲ Metaph. 16 τοῦ τοῦ δὲ Ascl.: δὲ τοῦ libii 17 ὅτι ora. LF 18 αὐτῆς LFS: αὐτοῦ Α 20 τουτέστιν om. LF 25 αὐτῆς LF: αὐτοῦ vel αὐτό Α 27 εἰρηκέναι AL: εἰρηκὼς F 28 καὶ—αἴτια (p. 9,1) M: om. A) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 18 post γνώσεως add. [τοῦτο τοῦτο F] εἰπὼν συμπεραίνεται καὶ φησὶν ὅτι μὲν οὑν ἡ σοφία περί τινας ἀρχὰς καὶ αἰτίας ἐστὶν ἐπιστήμη, δῆλον LF)

9
ἐπεὶ δὲ τίνες αἱ πρῶται ἀρχαὶ καὶ τὰ πρῶτα αἴτια εὔδηλον, λαβὼν τὸ περὶ ἀρχὰς καὶ αἰτίας τὴν σοφίαν εἶναι ὡς ὁμολογούμενον, τὸ περὶ ποίας ζητήσει, καὶ ὅτι περὶ τὰς πρώτας δείξει. ἢ οὐδὲ ἐκεῖ ἔλαβεν αὐτὸ ὡς ἤδη ὁμολογούμενον, ἀλλ’ ὡς ὀφεῖλον δειχθῆναι· διὸ ἀναγκαίως καὶ τῆς τῶν αἰτίων διαιρέσεως μνημονεύει, ὅτι τετραχῶς τὰ αἴτια λέγεται. καὶ τὴν ἱστορίαν τῶν πρὸ αὐτοῦ τι περὶ αἰτιῶν εἰρηκότων παρατίθεται εὐλόγως, ἵν’ εἰ μὲν ὀρθῶς εὑρεθῇ τι τῶν εἰρημένων ὑπ’ ἐκείνων, ἀκολουθοίημεν αὐτῷ, εἰ δὲ μή, πλέον τι ζητοίημεν αὐτοί. χρὴ οὖν ἐκ τῆσδε τῆς πραγματείας ἀπαιτεῖν τὴν γνῶσιν τῶν πρώτων ἀρχῶν καὶ αἰτίων· αὗται δ’ ἂν εἶεν τοῦ ὄντος οἷον ἀρχαί, δι’ ἃς τῶν ὄντων ἕκαστόν ἐστιν ὧν τὸ εἶναι κατηγοροῦμεν· τοιαῦται δὲ αἱ πρῶται καὶ κυριώταται οὐσίαι· αὗται μὲν γὰρ τῶν οὐσιῶν ἀρχαί, αἱ δὲ οὐσίαι τῶν ἄλλων ἀπάντων, ὡς δείξει. τήν τε οὖν τούτων γνῶσιν ἀπαιτεῖν χρὴ ἐκ τῆσδε τῆς πραγματείας, καὶ ἔτι ὅσα εἰς τὴν τούτων γνῶσιν συντελεῖ, εἰς ἃ καὶ ὁ πλεῖστος αὐτῷ λόγος ἀναλίσκεται· οὐ γὰρ οἷόν τε ἦν ἐκείνων γνῶσιν ἄλλως μὴ προκαταστήσαντα καὶ προεκκαθάραντα τὰ ἐμποδών.

[*](p. 982a6)

Εἰ δὴ λάβοι τις τὰς ὑπολήψεις ἃς ἔχομεν περὶ τοῦ σοφοῦ.

Ἐν πᾶσιν ἔθος ἀεὶ Ἀριστοτέλει ταῖς κοιναῖς καὶ φυσικαῖς τῶν ἀνθρώπων προλήψεσιν ἀρχαῖς εἰς τὰ δεικνύμενα πρὸς αὐτοῦ χρῆσθαι, βεβαιοῦντι τὸ εἶναι τὴν γνῶσιν τὴν τῆς ἐπιστήμης ὄρεξιν κατὰ φύσιν τοῖς ἀνθρώποις καὶ διὰ τοῦ ταύτας τὰς ἀρχὰς φύσει ἡμῖν δεδόσθαι· αὗται γάρ εἰσιν αἱ κοιναὶ ἔννοιαι. οὕτως καὶ ἐν τῇ Φυσικῇ ἀκροάσει πεποίηκε περὶ τόπου ζητῶν, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ χρόνου, σχεδὸν δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἀπάντων προβλημάτων τῇ ὁδῷ ταύτῃ κέχρηται. τοῦτο καὶ νῦν ποιεῖ· ζητῶν γὰρ περὶ ποίας ἀρχάς ἐστιν ἡ σοφία, καὶ τί ἔργον τοῦ σοφοῦ, καὶ τίς ὅλως ὁ σοφός, ἰὰς κοινὰς καὶ φυσικὰς ἐννοίας ἃς ἔχομεν περὶ τῶν σοφῶν ἐκτίθεται, ἵνα ταύταις τὰ ἀκόλουθα ζητοῦντες συμφώνως λαμβάνωμέν τε καὶ τιθῶμεν. ἔστι δὲ ἃ ἡ κοινὴ πρόληψις τῷ σοφῷ καὶ τῇ σοφίᾳ ὑπάρχειν τίθησιν, ὥς φησι, τό τε πάντα ἐπίστασθαι κοινῇ καὶ καθόλου, καὶ περὶ πάντων δύνασθαι διαλαμβάνειν περιληπτικῶς καὶ μὴ ὡς ὁ καθ’ ἑκάστην ἐπιστήμην ἢ τέχνην σοφός· τοὺς γὰρ οὕτως εἰδότας οὐ σοφοὺς ἔτι ἀλλὰ τεχνίτας καὶ | ἐπιστήμονας ἐκείνου περὶ οὗ λέγουσιν οὕτως [*](10) [*](1 ἐπεὶ δὲ—ἐμποδών (16) om. LF εὔδηλον libri: perspicuum S: legendum videtur ἠύ δῆλον quod coni. Brandis vel ἄδηλον; cf. Bonitz p. 9 6 τῶν scripsi: τὴν libri 7 ἵν εἰ M: εἰν εἰ Α ὑπ’ M: ὑπὲρ Α 10 οἷον libri: ᾗ ὃν coni. Bonitz 20 πρὸς αὐτοὺς LF post βεβαιοῦντι add. καὶ διὰ τοῦτο Ascl. 22 ταύτης LF 23 κοινῶς LF Ascl. ἐν τῇ Φυσικῇ ἀκροάσει] Phys. Δ 32 ἢ τέχνην om. LF Ascl. σοφός] ἐπιστήμων LF Ascl. ὐ LF: ὡς Α 33 ἔτι] εἶναι Ascl.)

10
ὑπολαμβάνουσιν. ἔτι δὲ οὐδὲ οἷόν τε πάντα τινὰ ἐπίστασθαι ἄλλως ἢ ὡς· εἴρηται· διὸ προσέθηκε τὸ ὡς ἐνδέχεται. ἀλλὰ καὶ τὸν τὰ περιττὰ καὶ χαλεπὰ καὶ μὴ ῥᾴδια γνωσθῆναι εἰδότα, τοῦτον σοφόν φασιν· τοὺς γὰρ τὰ κοινὰ καὶ ῥᾴδια εἰδότας οὔ φασι σοφούς. διὸ οὐδὲ τὴν αἴσθησιν σοφίαν λέγουσιν, οὔτε σοφοὺς τοὺς αἰσθανομένους καθὸ αἰσθάνονται· κοινὴ γὰρ καὶ ῥᾳδία ἡ αἰσθητικὴ γνῶσις. ἔτι τε τὸν ἀκριβῆ καὶ περιττὸν περὶ ἕκαστον τῶν νοουμένων καὶ ἀναμάρτητον σοφὸν λέγουσιν. ἀλλὰ καὶ τὸν διδασκαλικώτερον τῶν αἰτίων, τουτέστι τὸν τὴν διδασκαλίαν διὰ τῆς τῶν αἰτίων παραδόσεως ποιούμενον, μᾶλλον σοφὸν λέγουσι τῶν μὴ οὕτως διδασκόντων. καὶ τῶν ἐπιστημῶν δὲ σοφίαν ταύτην λέγουσι τὴν αὐτῆς τῆς γνώσεως τῆς κατὰ τὴν ἐπιστήμην ἕνεκα μετιοῦσαν αὐτὰ καὶ αἱρουμένην, ἀλλὰ μὴ διά τινα ἀποβαίνοντα, καὶ σοφοὺς αὖ δηλονότι τοὺς τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην ἔχοντας· τοὺς γὰρ τὰ διὰ τὴν γνῶσιν αὐτὴν αἱρετὰ εἰδότας, ἀλλ’ οὐκ ἄλλων τινῶν ἀποβαινόντων χάριν. τὸ δὲ ἔτι τὸν ἀκριβέστερον καὶ διδασκαλικώτερον τῶν αἰτίων οὐχ ὡς ἑνὸς ἀκούειν δεῖ ἀλλὰ δύο· διαφέρει γὰρ ταῦτά γε ἀλλήλων. καὶ οὕτως γίνεται τὰ τιθέμενα ἕξ. εντι τοὺς τὰ ἀρχικώτερα καὶ ἐπιστατικώτερα εἰδότας τῶν τὰ ὑποτεταγμένα εἰδότων μᾶλλον λέγουσι σοφούς, καὶ σοφίαν τῶν ἐπιστημῶν τὴν ἀρχικωτέραν τε καὶ ἀρχιτεκτονικωτέραν τῆς ὑπηρετούσης. ταῦτα δὴ λαβὼν ὡς κτὰ τὰς κοινὰς ὑπολήψεις δοξαζόμενα περὶ τοὺς σοφούς, κατὰ ταῦτα πειρᾶται ἕκαστον αὐτῶν προσάγειν τῷ τὰς πρώτας καὶ τὰς καθόλου αἰτίας εἰδότι, δεικνὺς διὰ τούτων ὃ φθάσας εἶπον, τὸ ὅτι τὴν ὀνομαζομένην σοφίαν περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ὑπολαμβάνουσι πάντες· καθόλου. τε γὰρ μάλιστα καὶ κοινῶς περὶ πάντων οὗτος ἐπίσταται ὁ τὰς πρώτας ἀρχὰς εἰδώς· ὡς γὰρ ὁ τάς τινων ἀρχὰς ‘εἰδὼς καθολικήν τινα γνῶσιν ἐκείνων [*](3 ῥαδίως LF 6 ἔτι τε] praemittunt lemma ἔτι τε τὸν ἀκριβέστερον καὶ διδασκαλικώτερον τῶν αἰτίων LF τὸν ἀκριβέστερον περὶ Ascl. 12 αὖ A: οὖν LF Ascl. 13 τὰ διὰ L1FS: τὰ om. Α ἀλλ’ οὐκ LF: ἀλλ’ om. Α 15 οὐχ ὡς M: οὐχ ἡ Α) [*](ALT. REC. GR. DISCR. τὸ δὲ ἔτι—ἁπάντων ἔχοι (p. 11,2)] καὶ τἠν ἀρχικωτέραν τῆς ὑπηρετούσης μᾶλλον σοφίαν: Ἀρχικωτέραν λέγει σοφίαν ἀντὶ τοῦ ἀρχικωτάτην τὴν πάντων (1. πασῶν) τῶν ἐπιστημῶν γινώσκουσαν τὰς ἀρχάς, τῶν κατὰ μέρος δηλαδή. καὶ αὐτῶν δὴ τῶν κατὰ μέρος ἐπιστημῶν ἄλλη ἄλλης ἀρχικωτέρα ἐστίν, οἷον ἀρχικωτέραν (add. λέγει) ἰατρικῆς τὴν φυσικὴν καὶ ἀριθμητικὴν τῆς ἁρμονικῆς καὶ γεωμετρίαν τῆς ὀπτικῆς. ἑκάστη γὰρ τούτων, ἡ φυσική φημι, ἡ ἀριθμητικὴ καὶ ἡ γεωμετρία, τὰς ἀρχὰς παραδίδωσι ταῖς ὑπ’ αὐτὰς καὶ ἀποδείκνυσι ταύτας· αἱ δὲ ὐπ’ ἐκείνας δέχονται ταύτας καὶ χρῶνται αὐταῖς ἀναποδείκτοις. καὶ τὴν αἰτίαν ἐπάγει ἀφ’ ὧν ἤδη ἀπέδειξε δείξας τὸν σοφὸν τὸν τὰς αἰτίας εἰδότα τῶν ἐπιστημόνων ἐπιστημῶν corr. L) εἶναι, καί φησιν ὅτι οὐ δεῖ τὸν σοφὸν ἐπιτάττεσθαι ἀλλ’ ἐπιτάττειν, καὶ οὐκ αὐτὸν ἑτέρῳ τίθεσθαι ἤτοι πείθεσθαι καὶ συνομολογεῖν, ἀλλὰ τούτῳ τὸν ἧττον σοφόν. Τὸς μὲν οὖν ὑπολήψεις τοιαύτας ἔχομεν περὶ σοφίας καὶ τὼν σοφῶν: Τῶν ἐκ τῆς κοινῆς ὑπολήψεως λεγομένων περὶ το.ῦ σοφοῦ καὶ τῆς σοφίας ὁμολογημάτων· ὑπόληψιν γὰρ νῦν τὴν ὁμολογίαν εἴρηκε καὶ τὴν περὶ τὰ πράγματα συγκατάθεσιν. LF)
11
ἔχει, οὕτως καὶ ὁ τὰς πάντων εἰδὼς ἀρχὰς καθολικὴν ἄν τινα γνῶσιν ἁπάντων ἔχοι.

[*](p. 982a21)

Τούτων δὲ τὸ μὲν ἐπίστασθαι τῷ μάλιστα ἔχοντι τὴν κατὰ πάντων ἐπιστήμην.

ἐλλείπει τῷ ἐπίστασθαι τὸ τὰ πανία· τὸ γὰρ πάντα ἐπίστασθαι τῷ μάλιστα ἔχοντι τὴν καθόλου ἐπιστήμην ὑπάρχει· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ κείμενον. μάλιστα δὲ καθόλου ἐστὶν ἐπιστήμη ἡ περὶ τῶν ὄντων ᾗ ὄντα· κοινὸν γὰρ τὸ ὂν πᾶσι τοῖς ἐν ὑπάρξει. ἀλλὰ καὶ χαλεπώτατα μάλιστα τὰ καθόλου τῶν τῷ ἀνθρώπῳ γνωστῶν, τῷ πάμπολυ τῶν αἰσθήσεων ἀφεστάναι· ὃ ἦν δεύτερον τῶν τεθέντων δοξάζεσθαι | περὶ τοῦ σοφοῦ· τὰ γὰρ τῶν ὄντων [*](11) ἁπλούστατά τε καὶ πρῶτα πορρωτάτω τῶν αἰσθήσεων. τὸ δὲ τοῖς ἀνθρώποις προσέθηκε πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς φύσεως· τῇ· φύσει γὰρ ἐκεῖνα τῶν αἰσθητῶν γνωριμώτερα. ἀλλὰ καὶ ἀκριβεστάτη τῶν ἐπιστημῶν ἡ τῶν μάλιστα πρώτων γνῶσις· καὶ. γὰρ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ἀκριβέστεραι αἱ ἐκ τῶν πρώτων εἰσίν, εἴγε αἱ ἐξ ἐλαττόνων ἀκριβέστεραι· ἐξ ἐλαττόνων δὲ αἱ ἐγγυτέρω τῶν ἀρχῶν, ὡς ἐν τοῖς Ὑστέροις ἀναλυτικοῖς εἴρηται· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ κυριωτάτας καὶ μάλιστα ἀποδείξεις εἶπεν εἶναι τὰς ἐξ ἀμέσων τε καὶ πρώτων τῶν προτάσεων, δευτέρας δὲ τὰς διὰ τούτων δεικνυμένας. εἰ δ’ αἱ ἐγγυτέρω τῶν ἀρχῶν διὰ τὴν τῶν ἀρχῶν γνῶσιν ἀκριβέστεραι, δῆλον ὡς ἀκριβέσταται ἂν εἶεν αἱ τῶν ἀρχῶν αὐτῶν ἐπιστῆμαι δι’ ἅς καὶ αἱ ἐγγὺς αὐτῶν ἀκριβέστεραι τῶν ἄλλων. ὅτι δὲ αἱ ἐξ ἐλαττόνων καὶ ἐγγυτέρω τῶν ἀρχῶν τῶν διὰ πλειόνων καὶ πορρωτέρω ἀκριβέστεραι, δέδεικται μέν, ὡς ἔφην, καὶ ἐν τοῖς Ὑστέροις ἀναλυτικοῖς (αἱ γὰρ δι’ ἐλαττόνων προτάσεων καὶ ἀμέσων ἀκριβέστεραι), καὶ νῦν δὲ ἐνεδείξατο παραθέμενος τὴν ἀριθμητικήν καὶ τὴν γεωμετρίαν, ἧς διαφορά, ὅτι ἡ γεωμετρία μὲν περὶ τὰ θέσιν ἔχοντα (τὸ γὰρ σημεῖον καὶ ἡ γραμμὴ καὶ τὰ [*](3. 4 τούτων δὲ τὸ μὲν ἅπαντα ἐπίστασθαι τῷ μάλιστα ἔχοντι τὴν καθόλου ἐπιστήμην ἀναγκαῖον ὑπάρχειν L et Metaph. vulg. 10 τὰ γὰρ] lemma σχεδὸν δὲ καὶ χαλεπώτατα ταῦτα γνωρίζειν praemittunt LF 12 τῇ φύσει—οὐκέτι (p. 12,4)] ἡ γὰρ φύσις ταῦτα μάλιστα γνωρίζει τῶν αἰσθητῶν LF 15 αἱ (ante ἐξ) M: om. Α 16. 28 ἐν τοῖς Ὑστέροις ἀναλυτικοῖς] Α 27 19 αἱ M: om. A 26. p. 12,1 τὰ ἄλλα M: τὰ om. Α) [*](ALT. REC. GR. DISCR. 5 ἐλλείπει—περὶ τοῦ σοφοῦ (10)] ἐλλείπει τῇ λέξει τῷ (1. τὸ) πάντα ἐπίστασθαι, ἵν᾿ ᾖ ὅλον οὕτως· τούτων δὲ τῶν εἰρημένων ὑπάρχει τὸ πάντα ἐπίστασθαι τῷ μάλιστα ἔχοντι τὴν καθόλου ἐπιστήμην. οὗτος γὰρ οἶδε πῶς ἔχει πάντα τὰ ὑποκείμενα, ἤτοι πῶς ἔχει φύσεως ἔκαστα, οἷον ἄνθρωπος κατὰ τὴν αὐτοῦ τελειότητα, καὶ ἵππος καὶ ἰχθὺς καὶ τἄλλα φυσικά, τά τε ἀπλᾶ καὶ τὰ σύνθετα, καὶ ἀπλῶς πάντα τὰ ἐν τῷ κόσμῳ, εἰδὼς τὴν πρώτην αὐτῶν αἰτίαν καὶ τὴν ἀρχὴν τὴν πρώτην, εἴτε καθ᾿ αὑτὰ ὄντα, εἴτε κατὰ συμβεβηκότα (l. συμβεβηκός)· καθ’ αὑτὰ μὲν ὡς αὐθύπαρκτα αἱ οὐσίαι, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὰ ὲν ἑτέρῳ ἔχοντα τὸ εἶναι, οἷον ποσότητες μεγέθη πάθη σχήματα τόποι χρόνοι κινήσεις, καὶ ἀπλῶς αἱ παρὰ τὴν οὐσίαν ἅπασαι κατηγορίαι LF)

12
διὸ οἱ μὲν γεωμέτραι προσχρῶνται δείξεσιν ἀριθμητικαῖς ὡς αὐτῶν εἰς τὴν τῶν οἰκείων σύστασιν, οἱ δὲ ἐριθμητικοὶ γεωμετρικαῖς οὐκέτι.

[*](p. 982a25)

Ἀκριβέσταταί τε τῶν ἐπισιημῶν αἳ μάλιστα τῶν πρώ- τῶν εἰσίν.

οὐχ ὑποληπτέον τοῦτο μάχεσθαι τῷ ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς Φυσικῆς εἰρημένῳ, ἔνθα λέγων ὅθεν δεῖ ἄρχεσθαι, ἀπὸ τῶν ἡμὶν γνωρίμων, λέγει τὸ γὰρ ·ὅλον κατὰ τὴν αἴσθησιν γνωριμώτερον, τὸ δὲ καθόλου ὅλον τί ἐστιν”. οὔτε γὰρ τὸ πρῶτον καὶ τὸ καθόλου ταὐτόν· τὸ γοῦν πρῶτον αἴτιον τὸ κινητικόν, περὶ οὗ νῦν αὐτῷ λέγειν πρόκειται, πρὸ ἁπάντων μέν ἐστιν, οὐ μὴν οὕτως καθόλου ὡς τὰ γένη. ἀλλ’ οὐδὲ τὸ ὡς γένος λεγόμενον καθόλου ἐκεῖ πρὸς τὴν αἴσθησιν πρῶτον εἰπεν, ἀλλὰ τὸ κοινότερον καὶ πλείοσι συμβεβηκός, ὡς ἐδήλωσε διὰ τῶν παραδειγμάτων.

[*](p. 982a26)

Αἱ γὰρ ἐξ ἐλαττόνων ἀκριβέστεραι.

Ὡι γὰρ ἐλάττονα τὰ συμβεβηκότα, δυσγνωστότερον τοῦτο καὶ πλείονος ἀκριβείας δεῖται· καὶ ᾧ μηδέν ἐστι συμβεβηκός, ἡ τούτου γνῶσις χαλεπωτέρα, διὸ καὶ πλείονος ἀκριβείας δεῖται, ἅτε οὐκ ἀπὸ συμβεβ;